Het invullen van de naam ‘Zosjtsjenko’ bij een service als Google levert 493 hits op. Vergelijk dat aantal eens met, bijvoorbeeld, de zoekterm ’Mulish’. Die mag zich met bijna 60.000 resultaten rijk rekenen. Wat deze ijdele man zeker zal smaken.
Dit zijn, natuurlijk, wanverhoudingen. Elke verhouding is zoek.
Soms lijkt het dat een ieder die voor het digitale tijdperk is geboren, er niet meer toe doet. ‘Voor zonsopgang’, in 1978 door uitgeverij Van Oorschot gepubliceerd in de reeks Russische Miniaturen, en in mijn bezit, heeft niet eens een ISBN-nummer. Michail Zosjtsjenko lijkt wel een fossiel uit een verre pre-historie, een mamoet uit de bittere toendra van Siberië.
Toch is de goede man pas in 1958 overleden, nu 50 jaar geleden. En: zijn proza is nog modern — zelfs actueel.
Overigens, de Russische kranten meldden het overlijden van de schrijver in een éénregelig bericht. Ook in de Sovjet-Unie was hij al begraven voordat hij onder de zoden lag. Dat had echter niets met nullen en éénen, bits, te maken. Zosjtsjenko, de satirische succes-schrijver, wiens boeken in de twintiger jaren in een oplage van meer dan een miljoen verschenen, werd in 1944 in de ban gedaan. Hij had het gewaagd de novelle ‘Voor zonsopgang’ te schrijven waarin hij consequent op zoek gaat naar de bron van zijn neurosen. In de heilstaat van proletariers bestaan die vanzelfsprekend niet, en zeker niet in tijden van oorlog. Psychiatrische inrichtingen dienden voor het opsluiten van dissidenten, als zij al niet de kampen Stalin om het leven waren gebracht.
Voor zonsondergang is een fascinerend boek. Zosjtsjenko, gewend om krikiek op het communistische bewind slinks te verpakken, gebruikt de theorie van de Russische coryfee Pavlov als leidraad bij zijn zelfonderzoek. Pavlov is wereldvermaard geworden met zijn hond: hij toonde aan dat leergedrag kan resulteren in een vooraf gedefineerde respons. Dat was de geboorte van de stimulus-respons theorie, die overal de belangstelling voor bewust gestuurd leren aanwakkerde. Dat was een duidelijke breuk met het verleden waarin de duistere machten van Das Id de dienst uitmaakten.
Pavlov’s bevindingen hebben geleid tot een psychotherapeutische benadering, de gedragstherapie. Die wordt nog volop gebruikt, met name bij enkelvoudige neusosen — denk daarbij aan fobieën.
Ogenschijnlijk laat Voor zonsondergang zich lezen als een tot in het uiterste doorgevoerde gedragtherapie, een therapie van en voor de schrijver zelf. Maar de hele teneur is Freudiaans. Zosjtjsenko legt zichzelf op de canapé en analyseert tot het bittere einde — tot de verlossende catharsis.
