Pavlov

Voor gewone stervelingen is het verschil tussen psychiater en psycholoog lastig te doorgronden. Het zijn ‘dokters’ die men ten tonele brengt als je in de war bent.

Inderdaad is een psychiater een arts, een dokter. Maar psychologie is een apart wetenschappelijk discipline. De laatste hoeft zich in beginsel niet met de ‘zieke’ medemens bezig te houden. De psycholoog onderzoekt immers de geest in al zijn facetten, gezond of ongezond. Hoe komen wij tot wasdom? Welke wetmatigheden zijn daarin te onderscheiden? Welk aandeel heeft de biologische constitutie, en wat is de invloed van leren?

Het wetenschappelijk bedrijf dient altijd geplaatst te worden binnen de context van de ‘Zeitgeist’. Daarom speelde onderdrukte sexualiteit een bijzonder grote rol in de theorieën van Sigmund Freud. De burgerij had net het preutste tijdperk sinds eeuwen van zich afgeschud. Vandaar.

Freud, tussen twee haakjes, was een klassiek geneesheer. Net als de Russische fysioloog en tijdgenoot Ivan Pavlov. Door psychologen wordt Pavlov wel gezien als de ‘vader’ van deze studierichting. Met name door het belang dat hij hechtte aan onderzoek, en daarbinnen naar het leerproces.

Met ‘leren’ kunnen psychologen iets, aangezien dat impliceert dat er vaste patronen zijn. Voor jou en mij, in wezen, identiek. Als mensen niet zouden kunnen leren, zouden ze niet door psychologen behandeld kunnen worden. Dan rest de pil van de dokter, de psychiater.

Hoewel ‘leren’ als rationeel principe haaks lijkt te staan op het ‘onbewuste’ (das Id) van Freud, stonden beide axioma’s sterk in de belangstelling tegen het einde van de fin de siècle. Zaken die elkaars tegenpool lijken, blijken bij nader inzien heel verwant. Ook Freud, als Godfather van alle duistere spelonken van de menselijke geest, had aandacht voor de ratio. Sterker, de Weense arts beschouwde civilisatie als belangrijk doel bij het overwinnen van primitieve driften.

Maar terwijl Freud zijn inzichten baseerde op de casus, voornamelijk rijke welgestelde dames met psychische klachten die in het huidige tijdsgewricht nauwelijks meer voorkomen, te weten de hysterie, ging Pavlov methodich en experimenteel te werk. De Rus heeft met de ontdekking van de ‘klassieke conditionering’ baanbrekend werkt verricht. Pavlov bewees dat een willekeurige stimulus, in zijn geval het luiden van een bel, een niet aangeboren respons teweeg kan brengen, hier: speelselsecretie bij een hond. Deze verbinding, conditionering onstaat als de stimulus een voldoende aantal keren aan de natuurlijke prikkel (een bak met eten) is gekoppeld.

De klassieke condionering is later verfijnd tot een fijnmaziger variant, de operante condionering. Maar de implicaties waren hetzelfde: leren speelt een veel grotere rol dan voordien voor mogelijk werd gehouden. Wat ook betekent dat de mens zijn boeien van predestinatie kan overwinnen.

Toch heeft binnen de muren van de kliniek de pil gewonnen. En die pil, die wordt door de psychiater voorgeschreven. Bij gebrek aan beter, dat wel.

Zosjtsjenko

Het invullen van de naam ‘Zosjtsjenko’ bij een service als Google levert 493 hits op. Vergelijk dat aantal eens met, bijvoorbeeld, de zoekterm ’Mulish’. Die mag zich met bijna 60.000 resultaten rijk rekenen. Wat deze ijdele man zeker zal smaken.

Dit zijn, natuurlijk, wanverhoudingen. Elke verhouding is zoek.

Soms lijkt het dat een ieder die voor het digitale tijdperk is geboren, er niet meer toe doet. ‘Voor zonsopgang’, in 1978 door uitgeverij Van Oorschot gepubliceerd in de reeks Russische Miniaturen, en in mijn bezit, heeft niet eens een ISBN-nummer. Michail Zosjtsjenko lijkt wel een fossiel uit een verre pre-historie, een mamoet uit de bittere toendra van Siberië.

Toch is de goede man pas in 1958 overleden, nu 50 jaar geleden. En: zijn proza is nog modern — zelfs actueel.

Overigens, de Russische kranten meldden het overlijden van de schrijver in een éénregelig bericht. Ook in de Sovjet-Unie was hij al begraven voordat hij onder de zoden lag. Dat had echter niets met nullen en éénen, bits, te maken. Zosjtsjenko, de satirische succes-schrijver, wiens boeken in de twintiger jaren in een oplage van meer dan een miljoen verschenen, werd in 1944 in de ban gedaan. Hij had het gewaagd de novelle ‘Voor zonsopgang’ te schrijven waarin hij consequent op zoek gaat naar de bron van zijn neurosen. In de heilstaat van proletariers bestaan die vanzelfsprekend niet, en zeker niet in tijden van oorlog. Psychiatrische inrichtingen dienden voor het opsluiten van dissidenten, als zij al niet de kampen Stalin om het leven waren gebracht.

Voor zonsondergang is een fascinerend boek. Zosjtsjenko, gewend om krikiek op het communistische bewind slinks te verpakken, gebruikt de theorie van de Russische coryfee Pavlov als leidraad bij zijn zelfonderzoek. Pavlov is wereldvermaard geworden met zijn hond: hij toonde aan dat leergedrag kan resulteren in een vooraf gedefineerde respons. Dat was de geboorte van de stimulus-respons theorie, die overal de belangstelling voor bewust gestuurd leren aanwakkerde. Dat was een duidelijke breuk met het verleden waarin de duistere machten van Das Id de dienst uitmaakten.

Pavlov’s bevindingen hebben geleid tot een psychotherapeutische benadering, de gedragstherapie. Die wordt nog volop gebruikt, met name bij enkelvoudige neusosen — denk daarbij aan fobieën.

Ogenschijnlijk laat Voor zonsondergang zich lezen als een tot in het uiterste doorgevoerde gedragtherapie, een therapie van en voor de schrijver zelf. Maar de hele teneur is Freudiaans. Zosjtjsenko legt zichzelf op de canapé en analyseert tot het bittere einde — tot de verlossende catharsis.